Pedro Cantalejo, onyeisi ọgba Ardales nke Andalusian, na-ele anya na eserese ọgba Neanderthal dị n'ọgba ahụ. Foto: (AFP)
Nchọpụta a na-awụ akpata oyi n'ahụ n'ihi na ndị mmadụ chere na ndị Neanderthals bụ ndị ochie na ndị obi ọjọọ, mana ise ọgba ndị ahụ ihe karịrị afọ 60,000 gara aga bụ ihe dị egwu nye ha.
Ndị ọkà mmụta sayensị chọpụtara na mgbe ụmụ mmadụ nke oge a na-ebighị na kọntinent Europe, Neanderthals na-ese stalagmites na Europe.
Nchọpụta a na-awụ akpata oyi n'ahụ n'ihi na a na-ewere Neanderthals dị ka ndị dị mfe ma dịkwa obi ọjọọ, mana ise ihe osise n'ọgba ndị ahụ ihe karịrị afọ 60,000 gara aga bụ ihe dị egwu nye ha.
E kere ihe osise ọgba ndị a hụrụ n'ọgba atọ dị na Spen n'agbata afọ 43,000 na 65,000 gara aga, afọ 20,000 tupu ụmụ mmadụ nke oge a abịa na Yuropu. Nke a na-egosi na Neanderthals mepụtara nka ihe dị ka afọ 65,000 gara aga.
Agbanyeghị, dịka Francesco d'Errico, onye so dee akwụkwọ ọhụrụ na magazin PNAS si kwuo, nchọpụta a na-arụ ụka, "isiokwu sayensị na-ekwu na agba ndị a nwere ike ịbụ ihe ebumpụta ụwa" ma ọ bụ ihe si na mmiri iron oxide pụta."
Nnyocha ọhụrụ gosiri na ihe mejupụtara na ọnọdụ nke agba ahụ adịghị n'usoro okike. Kama nke ahụ, a na-etinye agba ahụ site n'ịgbasa na ịfụ.
Ihe kacha mkpa bụ na ọdịdị ha adabaghị na ihe atụ ndị e si n'ọgba ahụ wepụta, nke na-egosi na agba ahụ si n'ebe dị anya.
Nnyocha ndị ọzọ gosiri na e ji agba ndị a mee ihe n'oge dị iche iche, ihe karịrị afọ 10,000 dị iche.
Dịka d'Errico nke Mahadum Bordeaux si kwuo, nke a "na-akwado echiche ahụ bụ na Neanderthals abịala ebe a ọtụtụ ugboro n'ime ọtụtụ puku afọ iji mee ka ọgba ndị ahụ yie agba."
Ọ siri ike iji "nkà" nke Neanderthals tụnyere frescoes nke ndị oge ochie mere. Dịka ọmụmaatụ, frescoes ndị a hụrụ n'ọgba Chauvie-Pondac dị na France karịrị afọ 30,000.
Mana nchọpụta ọhụrụ a na-agbakwụnye ihe akaebe na-egosi na usoro ọmụmụ Neanderthal agwụla ihe dị ka afọ 40,000 gara aga, nakwa na ha abụghị ndị ikwu Homo sapiens ndị a na-egosi kemgbe dị ka Homo sapiens.
Ndị otu ahụ dere na eserese ndị a abụghị "nkà" n'ụzọ dị warara, "kama ha bụ ihe si na ihe osise ndị e ji mee ihe iji mee ka ihe nnọchianya nke oghere ahụ pụta ìhè."
Ọdịdị ọgba ahụ "rụrụ ọrụ dị mkpa n'usoro ihe nnọchianya nke ụfọdụ obodo Neanderthal", ọ bụ ezie na ihe ihe nnọchianya ndị a pụtara ka bụ ihe omimi.